Słowniczek 2

środa, 05 października 2011

Okładka

Okładka jest to podstawowa zewnętrzna część oprawy, ochraniająca trzon (blok) książki. Oprawa może być zrobiona z papieru, kartonu (wtedy bywa wzmocniona lakierem), albo kartonu obciągniętego płótnem, skórą lub sztucznym tworzywem. Jeżeli ma tylko nadrukowaną tytulaturę, nazywana jest okładką drukarską. Jeśli natomiast okładkę projektował artysta grafik, jest ona okładką graficzną.
Bardzo często prostą okładkę kartonową lub płócienną chroni barwna obwoluta, projektowana przez grafika.

Opis katalogowy

Dla każdego dokumentu w zbiorach bibliotecznych opracowuje się opis katalogowy, który składa się z danych zaczerpniętych z tytulatury. Opisy te, umieszczone na kartach katalogowych i ułożone według ustalonej kolejności, tworzą katalog biblioteczny.
Podstawowe składniki opisu katalogowego to:
nazwisko i imię autora lub autorów książki, tytuł i podtytuł, kolejność wydania, adres wydawniczy (miejsce, rok wydania i nazwa wydawnictwa), format książki, ilość stron, map, ilustracji itp. Na końcu umieszcza się dział, do którego zaliczono książkę i jej sygnaturę.
Istnieją dokładne reguły i przepisy, ustalające sposób sporządzania opisu katalogowego.

Paginacja

Paginacja słowo pochodzi z łaciny, gdzie pagina znaczy "stronica". Paginowanie jest to numerowanie kolejnych stron książki. Stosowane było już w XVIII w. n. e. Obecnie do numerowania stron używane są głównie cyfry arabskie (czyli 1, 2, 3, itd.). W wyjątkowych sytuacjach, obok cyfr arabskich, stosowane są także cyfry rzymskie (czyli I, II, II, IV itd.), którymi wyróżniany jest na przykład wstęp, czy spis treści.
Paginacja obejmuje wszystkie strony książki lub czasopisma, także te, na których nie umieszczono kolejnej liczby, na przykład: strony tytułowe, strony zajęte w całości przez ilustracje, strony rozpoczynające nowy rozdział itp.

Papier 

Papier jest to produkt powstały w wyniku sprasowania osadzonej na sicie odpowiedniej masy papierniczej, mający postać arkusza lub wstęgi określonego formatu.
Tradycja mówi, że papier został wynaleziony w Chinach w 105 r. n. e. Chińczycy utrzymywali proces produkcji papieru w głębokiej tajemnicy przez 700 lat, ale muzułmanie podczas najazdu na Samarkandę, pojmali kilku chińskich papierników, którzy wydali sekret.
Ostatecznie umiejętność wytwarzania papieru rozpowszechniła się w Europie i młyny papiernicze zaczęto stawiać wszędzie tam, gdzie dostęp do wody umożliwiał produkcję masy papierniczej. Najlepszy papier otrzymuje się z roślin o dużej zawartości celulozy we włóknach, albo ze szmat pochodzących z materiałów naturalnych, jak bawełna czy len.
Dawniej papier wytwarzany był przy użyciu prostych narzędzi, co wymagało dużego zaangażowania ludzi w jego produkcję.

Dziś papier wytwarzany jest taśmowo przeważnie z drzew iglastych (świerk, sosna), przy użyciu wyspecjalizowanych maszyn. Przyspiesza to wytwarzanie, wszechstronnie wykorzystywanego dziś, papieru.

Papirus

Papirus to trzcina porastająca deltę Nilu, która służyła Egipcjanom między innymi jako wspaniały materiał pisarski co najmniej 3000 lat przed naszą erą.Trójkątna łodyga trzciny papirusowej, wyrastającej do 4,5 metra wysokości, miała w dolnej części grubość męskiego ramienia. Włóknisty rdzeń tej właśnie części rozdzielano igłą na jak najszersze i najcieńsze paski. Układano je wzdłuż długości, jeden obok drugiego, na desce, następnie przykrywano warstwą poprzecznie ułożonych krótszych pasków, polewano wodą z Nilu i ubijano płaskim kamieniem. Lepki sok wyciskany w ten sposób z trzciny sklejał obie warstwy w jedną "kartę", która po wysuszeniu na słońcu wymagała tylko wygładzenia, najlepiej kością słoniową i była gotowa do zapisywania.
Zwykle 20 takich "kart" 12-37 centymetrowej szerokości sklejonych ze sobą i zwiniętych tworzyło zwój. Zapisywano go z reguły tylko po wewnętrznej stronie, w której włókna biegły równolegle do długości zwoju.
Papirus był przez ponad 3 000 lat panującym materiałem piśmiennym.
A oto jak wygląda przykładowa karta papirusowa, z której tworzono zwoje papirusowe, łącząc ze sobą kilka takich kart w długą wstęgę.

Pergamin 

Pergamin jest to materiał pisarski, wyrabiany ze skóry zwierzęcej, a jego historia jest bardzo długa i ciekawa. Oto ona:
...przez wiele setek lat przed naszą erą, kiedy uznanym panującym materiałem piśmiennym był drogi papirus, pisano także na znacznie tańszej skórze, oczyszczonej z sierści, zmiękczonej w wapiennej wodzie i wysuszonej na drewnianych ramach. Starożytni Grecy uważali pisanie na skórze za dowód zacofania i barbarzyństwa. Jednak na przełomie III i II w. p. n. e. udoskonalono wyprawianie skóry do pisania: w czasie, kiedy schła, rozpięta na ramach, skrobano ją ciężkim nożem, gładzono kamieniem tak długo, aż stawała się cienka i gładka, a na koniec bielono ją kredą. W rezultacie zdejmowano z ram arkusz miękki, elastyczny, biały i cienki jak bibułka (jeśli takie było zamówienie), a przy tym bardzo trwały i nadający się do obustronnego zapisania. Legenda wiąże powstanie takiego właśnie materiału pisarskiego z miastem Pergamon w Azji Mniejszej, od którego wziął nazwę - nie od razu zresztą, bo aż do początków IV w. n. ery nazywano go nadal "skórą".
Pergamin zaczął konkurować skutecznie z papirusem w II w. n. e. i zwyciężył go ostatecznie, kiedy to postać książki przybrała nową formę - czyli zwój został zastąpiony kodeksem.

Prawo autorskie

Prawo autorskie (ang. copyright) to pojęcie prawnicze oznaczające ogół praw przysługujących autorowi utworu albo  przepisy upoważniające autora do decydowania o użytkowaniu dzieła i czerpaniu z niego korzyści.
Każde dzieło naukowe lub artystyczne stanowi własność autora, który może nią rozporządzać według swojego uznania. Autor decyduje o formie i treści swego dzieła, jak również o tym, czy i gdzie ma ono być opublikowane. Za przekazanie, na przykład wydawnictwu, prawa do wydania dzieła, autor otrzymuje honorarium autorskie (pieniężne wynagrodzenie). Bez zgody autora nie wolno jego dzieła wykorzystywać - przedrukowywać, tłumaczyć, adaptować na sztukę teatralną, filmową itp.

Pseudonim

Pseudonim (z gr. dosł. "pod fałszywym imieniem") to indywidualna nazwa danej osoby, inna niż oficjalne imię i nazwisko. Autor dzieła nie zawsze podaje swoje prawdziwe nazwisko, często z różnych przyczyn ukrywa się pod zmyśloną nazwą, czyli pseudonimem.
Bywają różnego rodzaju pseudonimy. Najczęściej są to wymyślone nazwiska. Mogą to być nazwiska męskie lub żeńskie niezależnie od płci autora przybierającego pseudonim.
Pseudonimami mogą być także wyrazy zaczerpnięte ze świata przyrody, nazw geograficznych lub z wyrazów pospolitych.
Rodzajem pseudonimu jest kryptonim (z greki: kryptos - znaczy ukryty), czyli pierwsze litery imienia i nazwiska (np. A. M. - to kryptonim Adama Mickiewicza).
Jeszcze innym rodzajem pseudonimu jest kryptogram, który tworzony jest z różnych znaków: gwiazdek, kwadracików, kresek i in. (np. ???).

Seria wydawnicza

Seria wydawnicza to dzieła różnych autorów, wychodzące pod różnymi tytułami, ale poświęcone jednej dziedzinie (np. matematyce, przyrodzie, technice), albo adresowane do określonego czytelnika (np. młodzieży) lub wreszcie poświęcone jednej dziedzinie i określonemu czytelnikowi (np. matematyce dla młodzieży), wydawane są zazwyczaj w formie serii wydawniczych. Książki, tworzące serię, ukazują się nieregularnie, stanowią jednak przemyślaną całość, noszą jeden wspólny dla całego cyklu tytuł seryjny, mają jednakową oprawę, czasem opatrywane są kolejnymi numerami lub znakami graficznymi.
Serie odgrywają ważną rolę nie tylko w zakresie zaspokajania, ale i kształtowania potrzeb czytelnika. Drzemiąca prawie w każdym pasja zbieractwa powoduje, że czytelnik chętnie kolekcjonuje książki o tematyce, która go interesuje.

Sieć biblioteczna

Siecią biblioteczną nazywamy tak zespół bibliotek jednego rodzaju (np. szkolnych, publicznych, specjalnych), powiązanych ze sobą systemem organizacyjnym (czyli sposobem organizacji). Biblioteki te mają określone zadania, których celem jest zaspokajanie potrzeb czytelniczych danej grupy użytkowników (czyli czytelników).
Obok sieci bibliotek publicznych, sieci bibliotek szkolnych, sieci bibliotek naukowych itd. możemy wyróżnić Ogólnopolską Sieć Biblioteczną, do której należą:

# biblioteki szkolne

- biblioteki szkół podstawowych

- biblioteki szkół gimnazjalnych

- biblioteki liceów ogólnokształcących

- biblioteki szkół zawodowych

- biblioteki szkół pomaturalnych

- biblioteki placówek opiekuńczo-wychowawczych

# biblioteki pedagogiczne

- wojewódzkie biblioteki pedagogiczne

- filie terenowe wojewódzkich bibliotek pedagogicznych

- działy nauczycielskie bibliotek szkolnych

# biblioteki publiczne

- wojewódzkie biblioteki publiczne

- miejskie biblioteki publiczne

- gminne biblioteki publiczne

- filie bibliotek publicznych

- punkty biblioteczne bibliotek publicznych

# biblioteki fachowe

- biblioteki resortowe

- biblioteki branżowe

- biblioteki zakładowe

# biblioteki naukowe

- Biblioteka Narodowa

- biblioteki szkół wyższych

- biblioteki instytutów naukowych

- biblioteki towarzystw naukowych

Sygnatura biblioteczna

Każdą książkę, czasopismo, czy inny dokument po wpisaniu do inwentarza sygnuje się, czyli umieszcza się na nim specjalny znak zwany sygnaturą. Termin ten pochodzi z łacińskiego signare - "znaczyć". Sygnatura wskazuje, w jakim miejscu na półkach bibliotecznych znajduje się dany dokument.

Tabliczki gliniane

Tabliczki gliniane są to płaskie tabliczki wyrabiane z gliny. Używane były, jako materiał do pisania, już przeszło 3 000 lat przed naszą erą przez starożytne ludy zamieszkujące Mezopotamię (obszar dzisiejszego Iraku). Ludy te (Sumerowie i Akadyjczycy), używając pisma klinowego, pokrywały nim tabliczki, wyciskając znaki kawałkiem twardej trzciny lub drewnianym patykiem. Po zapisaniu obu stron, tabliczki suszyły się na słońcu, albo były wypalane w piecu. Na tabliczkach glinianych pisano listy, dokumenty, rachunki, a także książki.

Wydawnictwo

Wydawnictwo jest to instytucja, zajmująca się przygotowaniem tekstu autora do opublikowania i opłaceniem związanych z tym kosztów. Pod słowem "tekst" rozumiemy tu ogólnie całość dzieła autora, czyli nie tylko tekst słowny, ale również materiał ilustracyjny (np. albumy przyrodnicze, krajoznawcze, albumy z reprodukcjami dzieł sztuki, książki dla dzieci).

Zwój

Zwój jest to pierwotna postać książki w formie zwiniętego w rulon prostokątnego płata materiału pisarskiego. Oba końce zwoju przymocowane były do drążków, wykonanych najczęściej z drewna lub kości słoniowej, które ułatwiały rozwijanie i zwijanie. Długość zwoju nie przekraczała zwykle 10 metrów. Jeżeli utwór nie mieścił się w jednym zwoju, dalszą jego część pisano na innym zwoju, oznaczając go jako II, III (i tak dalej) tom. Wysokość zwoju wynosiła zwykle 12 - 15 lub 20 - 30 cm. Pisano po jednej, wewnętrznej stronie w regularnych kolumnach z zachowanymi co najmniej 2 cm odległościami między nimi. Kolumny te pisane były poprzecznie do długości zwoju. Czytano, trzymając zwój w obu rękach: prawa rozwijała rulon, a lewa w miarę czytania zwijała go.
Ta najwcześniejsza postać książki używana była w starożytności już 3 000 lat przed naszą erą, a ustąpiła miejsca kodeksowi dopiero w II - V wieku naszej ery. Każda cywilizacja starożytna używała innego materiału na zwoje: Egipt i Grecja - papirusu, Rzym i Bizancjum - pergaminu, Chiny i Japonia - płótna, a od I wieku przed naszą erą - papieru.

Żywa pagina

W encyklopediach, słownikach, leksykonach, bibliografiach i książkach naukowych, oprócz zwykłej paginacji, czyli kolejnej numeracji stron, stosuje się tzw. żywą paginę. Jest ona zwykle zamieszczana u góry każdej strony nad tekstem. W encyklopediach, słownikach, leksykonach żywa pagina zawiera pierwsze lub pierwsze i ostatnie hasło, znajdujące się na danej stronie. W książkach tych najczęściej żywa pagina zamieszczona na lewej stronie zawiera cały wyraz lub początkowy fragment pierwszego hasła z tejże strony, z kolei żywa pagina zamieszczona na prawej stronie zawiera cały wyraz bądź początkowy fragment ostatniego hasła znajdującego się na tejże stronie.
Z kolei, w książkach naukowych żywa pagina może zawierać nazwisko autora i tytuł książki, tytuł rozdziału.
Żywa pagina umożliwia czytelnikowi szybkie odnalezienie poszukiwanego hasła lub rozdziału.

Źródła:

Majerowa J. (red.): O książce: mała encyklopedia dla nastolatków. Wrocław 1987
Ganeri A.: Brookfield K.: Pismo. Warszawa 1996
Od pióra trzcinowego do edytora tekstu: historia pisma i druku. Warszawa 1998