Słowniczek 1

poniedziałek, 03 października 2011

 Alfabet

Alfabet jest to ułożony w tradycyjnym porządku zestaw znaków literowych, wyrażających głoski danego języka. Termin ten pochodzi od dwóch pierwszych liter alfabetu greckiego "alfa" i "beta", podobnie jak polski odpowiednik słowa alfabet - abecadło pochodzi od brzmienia pierwszych czterech liter "a", "be", "ce", "de".
Alfabet polski powstał z łacińskiego na przełomie XIII i XIV w., ale ostatecznie ustalony został dopiero w XVI w. wraz ze stabilizacją ortografii polskiej. Od swego łacińskiego pierwowzoru alfabet polski różni się dodaniem głoski "ł", zastosowaniem nad literami kilku znaków (zwanych diakrytycznymi): kropek ("ż") i przecinków ("ć", "ń", "ó", "ś", "ź") oraz wężyków pod literami ("ą", "ę"). W rezultacie alfabet polski składa się z 35 liter - a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, o, ó, p, q, r, s, ś, t, u, v, w, x, y, z, ź, ż, z których litery q, v, x używane są tylko w wyrazach obcych.
Julian Tuwim tak pisał o abecadle:

"A b e c a d ł o"

Abecadło z pieca spadło,
O ziemię się hukło,
Rozsypało się po kątach,
Strasznie się potłukło:
I - zgubiło kropeczkę,
H - złamało kładeczkę,
B - zbiło sobie brzuszki,
A - zwichnęło nóżki,
O - jak balon pękło,
aż się P przelękło.
T - daszek zgubiło,
L - do U wskoczyło,
S - się wyprostowało,
R - prawą nogę złamało,
W - stanęło do góry dnem
i udaje, że jest M.

Biblioteka

Biblioteka słowo to  pochodzi od greckiego bibliotheke (gdzie biblion to książka) i oznacza zbiór książek i innych materiałów źródłowych. Biblioteka to instytucja społeczna, która gromadzi, przechowuje i udostępnia materiały biblioteczne oraz informuje o materiałach bibliotecznych swoich i obcych.
W innym znaczeniu jest to także nazwa samego budynku, zawierającego zbiory biblioteczne. Oprócz samych zbiorów, często równie cennym źródłem informacji są ich katalogi.

Czasopismo

Czasopismo to publikacje periodyczne, wychodzące w regularnych odstępach czasu, ale rzadziej niż gazety. Wśród czasopism wyróżniamy: wychodzące raz w tygodniu - tygodniki, raz na dwa tygodnie - dwutygodniki, raz w miesiącu - miesięczniki, raz na dwa miesiące - dwumiesięczniki, co trzy miesiące - kwartalniki, co sześć miesięcy - półroczniki i raz w roku - roczniki.
Każde czasopismo ma swój stały tytuł i wygląd (czyli tzw. szatę graficzną). Posiada ponadto numerację ciągłą oraz niezbyt często zmieniający się format i objętość, zawierający materiały wielu autorów i określoną tematykę.

Czcionka

 Czcionka jest to prostopadłościan z metalu lub tworzywa sztucznego, który w górnej części - zwanej główką - posiada wypukły, odwrócony (lustrzane odbicie) obraz litery, cyfry, dający odbitkę tej litery, cyfry.
Zasługę wynalezienia ruchomej czcionki przypisuje się niemieckiemu złotnikowi - Johannesowi Gutenbergowi. Obmyślił on metodę szybkiej i taniej produkcji dużej liczby druków w krótkim czasie. Wcześniej księgi przepisywane były ręcznie, co trwało bardzo długo. Po zastosowaniu wynalazki J. Gutenberga, odbijanie tekstu, ułożonego z czcionek, znacznie przyspieszyło produkcję książek.
Pierwszym etapem druku za pomocą ruchomej czcionki było zaprojektowanie kroju liter. J. Gutenberg oparł swoje litery na piśmie niemieckich kopistów (tak nazywano zazwyczaj mnichów, którzy ręcznie przepisywali księgi).
Następny krok to wykonanie ruchomej czcionki. Sporządzane były one ze stopu cyny, ołowiu i antymonu, który wlewano do specjalnej formy. Zanim powstała ta forma musiała powstać patryca. Każda litera była ryta na czubku miękkiego cienkiego słupka metalu w taki sposób, by litera była wypukła. Tak przygotowany materiał hartowano, aby metal stał się bardzo twardy. Uzyskiwano w ten sposób patrycę, która służyła do stworzenia "foremki", w której powstawały czcionki. "Foremka" ta - nazywana matrycą, powstawała dzięki odgnieceniu patrycy w miękkim metalu, co tworzyło zagłębienie w kształcie litery. Taką matrycę umocowywano w specjalnym aparacie odlewniczym. Następnie, do aparatu wlewano gorący, roztopiony metal. Gdy metal zastygnął w aparacie, po jego otwarciu wypadała czcionka. Matryca umieszczona w aparacie odlewniczym, pozwalała na stworzenie wielu identycznych czcionek.

Po zgromadzeniu kompletu czcionek - czyli wszystkich liter alfabetu, można przystąpić do druku.
Układanie czcionek do druku nazywamy składaniem. Składacz wyjmuje czcionki z kaszty (drewniana szuflada, w której tradycyjny drukarz przechowuje czcionki) i układa z nich tekst w wierszowniku. Czcionki układane są w wierszowniku od lewej strony do prawej (czyli tak, jak piszemy tekst), ale do góry nogami i na odwrót (tak jak widziane w lustrze). Wszystko to po to, by po wydrukowaniu na papierze uzyskać właściwie ułożony tekst. Ułożone w ten sposób wiersze w wierszowniku, ostrożnie przenosi się na większą tacę, zwaną szufelką. Kolejno wiersz, po wierszu zapełnia się szufladkę tekstem. Gotowy tekst przenosi się z szufelki do metalowej ramy, zwanej formą drukarską. Wolne miejsca wypełnia się justunkami, który jest niższy od czcionek, więc nie odbija się na papierze, podczas druku. Całość wzmacnia się specjalnym, rozszerzającym się klinem, tak by żadna czcionka nie mogła się przesunąć. Tak przygotowana forma pokrywana jest specjalną farbą i następuje drukowanie tekstu w wielu egzemplarzach.

Czytelnictwo

 Czytelnictwo jest zjawiskiem, w którym przedmiotem zainteresowań i narzędziem kształcenia człowieka jest książka. Poziom czytelnictwa świadczy o ogólnej kulturze kraju. Na poziom czytelnictwa wpływają dwa zasadnicze czynniki: umiejętność dobrego czytania oraz łatwość dotarcia do wartościowej książki.
Dobry czytelnik przede wszystkim opanował samą technikę czytania, czyta biegle i ze zrozumieniem - umie wyciągać wnioski z tego, co przeczytał i umie wybierać odpowiednią lekturę, a także przeżywać i żywo odczuwać piękno słowa czytanego, wreszcie czyta chętnie, bez przymusu.
Łatwość dotarcia do książki zależy od bogatej produkcji wydawniczej oraz od sieci bibliotek. Podstawowym warunkiem, by stać się samodzielnym czytelnikiem, jest umiejętność korzystania ze zbiorów bibliotecznych. W nabyciu tej umiejętności pomagają zajęcia prowadzone przez bibliotekę, podczas których czytelnik zapoznawany jest z organizacją działalności biblioteki, katalogami bibliotecznymi i sposobem poszukiwania zbiorów, ze sposobem wykorzystania informacji zawartych w książkach, z posługiwaniem się encyklopediami, słownikami, leksykonami, z wykorzystaniem spisu treści, indeksów zamieszczonych w książkach itd.

Druk

Druk przez wieki jedynym sposobem produkcji książki pozostawało przepisywanie ręczne. Nawet wielu kopistów, piszących jednocześnie ten sam tekst, mogło wytworzyć niewielką liczbę książek. Musiał powstać szybszy i tańszy sposób produkowania książek, lecz Europejczycy odkryli go z dużym opóźnieniem. Druk został wynaleziony ponad 1 000 lat temu na Dalekim Wschodzie, prawie na pewno w Chinach, ale na Zachodzie wprowadzono go dopiero w XV w.
Chińczycy drukowali zwoje i książki w formie kodeksu przy użyciu drewnianych klocków, na których ryli całe strony tekstu. Największym osiągnięciem w krajach zachodnich było wynalezienie ruchomej czcionki - pojedynczych liter na klockach, które można było zestawiać w słowa, wiersze i strony i używać wielokrotnie.
Po zgromadzeniu kompletu czcionek można przystąpić do druku. Jedną z zalet ruchomej czcionki jest możliwość łatwiejszej korekty błędów niż przy druku techniką drzeworytniczą. Jeśli chiński drukarz podczas wycinania klocka drzeworytniczego popełnił błąd, znak musiano usunąć i zastąpić innym, który mógł nie pasować tak dobrze. Drukarz używający ruchomych czcionek może z łatwością zastąpić jedną literę drugą i nikt tego nie zauważy.
Pierwszą stronę przy użyciu ruchomej czcionki wydrukował Johannes Gutenberg (Jan Gutenberg) w niemieckim mieście Moguncja w połowie XV w. Zbudował on drewnianą prasę z takim mechanizmem śrubowym, jak prasy używane do zgniatania winogron przy wyrobie wina. Gdy prasa dociskała arkusz papieru do wypukłych czcionek pokrytych farbą, tekst odbijał się na papierze.

 


Wieść o sukcesie J. Gutenberga rozniosła się szybko po Niemczech i innych krajach. Przed końcem XV wieku prasy drukarskie pojawiły się niemal każdym kraju europejskim. Przez blisko 400 lat drukarze posługiwali się prasami drukarskimi, podobnymi do tej wynalezionej przez J. Gutenberga - początkowo drewnianymi, które z czasem zastąpiono żelaznymi - solidniejszymi i trwalszymi.
W XIX w. prasa ręczna zastąpiona została przez maszyny do produkcji masowej, ale najpiękniejsze druki bibliofilskie są często, do dnia dzisiejszego, wykonywane ręcznie.

Drukarnia

 Drukarnia jest to zakład zajmujący się wytwarzaniem wszelkich druków. Dawniej (przed powstaniem przemysłu poligraficznego) urządzenie drukarni składało się zwykle z pewnej ilości kaszt z czcionkami do ręcznego sporządzania składu i prasy drukarskiej, na której odbijano druki. Oprawianie książek odbywało się przeważnie w osobnych zakładach, zwanych introligatorniami.
Współcześnie drukarnie, czyli zakłady poligraficzne są całkowicie zmechanizowane, a działające kiedyś osobno introligatornie, tworzą jeden z ich działów.

Ekslibris 

Ekslibris słowo to jest spolszczeniem łacińskiego wyrażenia ex libris, co znaczy dosłownie "z książek".
Ekslibris jest znakiem własności i ma postać niewielkiej, artystycznie zaprojektowanej kartki papieru, przyklejanej do wewnętrznej strony okładki. Zawiera nazwisko lub inicjały, albo nazwę instytucji np. biblioteki, zazwyczaj wkomponowane w rysunek symbolizujący zawód właściciela lub charakter księgozbioru. Ekslibrisy są zwykle dziełem artystów grafików i dlatego pełnią często podwójną rolę w książce: znaku własnościowego i elementu ozdobnego.
A oto przykłady ekslibrisów:



 Filia biblioteczna


Filia biblioteczna jest placówką biblioteczną, zależną organizacyjnie od swojej biblioteki głównej. Najczęściej główną jest miejska biblioteka publiczna, która posiada rozrzucone w kilku miejscach miasta mniejsze biblioteki filijne dla dorosłych lub dla dzieci. Także na wsiach powstają filie bibliotek gminnych. Każda filia posiada własny, stały księgozbiór, ale może także dostarczać czytelnikowi książki z biblioteki głównej.

       Inkunabuły

Inkunabuł (z łac. incunabula, powijaki, kołyska) – umowne określenie pierwszych druków. Za początek powstawania inkunabułów przyjęto datę ukazania się pierwszego inkunabułu: Biblii 42-wierszowej wydanej przez Johannesa Gutenberga w roku 1455. W wielu krajach przyjęto zasadę, że przełom XV i XVI w., ściślej mówiąc dzień 31 grudnia 1500 r., stanowi umowną granicę pomiędzy inkunabułami a książka innymi starymi drukami. Wzorowane były na księgach rękopiśmienniczych.

   

 Kapitałka
 

Kapitałka jest to paseczek, dawniej pleciony, albo tkany, dziś tasiemka z tkanym kolorowym brzegiem, przyklejona do grzbietu trzonu (bloku) książki. Kapitałka służy jako ozdobne wykończenie trzonu (bloku książki) oraz wzmocnienie oprawy.

Karta katalogowa 

Karta katalogowa używana w tradycyjnym katalogu skrzynkowym, to blankiet o określonych międzynarodowych rozmiarach 75x125 mm, przeznaczony do dokonania opisu katalogowego. Podstawową czynnością przy opracowywaniu zbiorów bibliotecznych jest ich katalogowanie, które umożliwia czytelnikom korzystanie z zasobów biblioteki. Polega ono na tym, że dla każdej książki (lub innego dokumentu bibliotecznego) tworzy się opis katalogowy, który umieszcza się na karcie katalogowej. Informacje, które wpisuje się na kartę katalogową, są liczniejsze, jeśli książka znajduje się w bibliotece naukowej i musi być dokładnie określona. Można też ograniczyć się podczas katalogowania do kilku informacji, które pozwalają stwierdzić, że chodzi tu o ten, a nie inny dokument (tak zwana identyfikacja dokumentu). Katalogowanie jest czynnością wymagającą dużej wiedzy, związanej z historią literatury oraz bibliotecznej wiedzy fachowej.
Karty katalogowe układa się według zaplanowanej kolejności i ustawia się w przeznaczonych do tego szufladkach katalogowych (lub spina klamrami). W ten sposób powstaje katalog, który umożliwia zaznajomienie się ze zbiorami danej biblioteki, a także pozwala na odnalezienie poszukiwanej książki (lub innego typu dokumentu).

Klasyfikacja biblioteczna

 Klasyfikacja biblioteczna to podział książek i innych dokumentów w zależności od ich treści. Dokonanie klasyfikacji zbiorów bibliotecznych pozwala określić treść i temat każdej książki (czyli określić o czym jest dana książka). Działom i poddziałom nadaje się odpowiedni znak, który zamieszczany jest w opisie mimo, że nie zna on ani jej autora, ani tytułu.

Kodeks 

Kodeks słowo pochodzi z łacińskiego codex - co oznacza "kawałek pnia", "kloc", a potem "księgę". Jest to forma książki powstała w starożytnym Rzymie, która powoli, ale skutecznie wyparła zwój oraz tabliczki woskowe.
Według tradycji pierwszym, który wpadł na pomysł złożenia na pół arkusza papirusu (zamiast zwijać go w zwój) i zapisania go z obu stron, miał być Juliusz Cezar. Ale kodeks wszedł w życie właściwie dopiero w początkach naszej ery, a zapanował w IV i V w. wraz z upowszechnieniem się pergaminu, który dawał się łatwiej składać i nie pękał przy zszywaniu tak łatwo jak papirus.

Obwoluta

Obwoluta zwana też okładką ochronną, służy ochronie i ozdobie okładki (łacińskie obvolutus znaczy "owinięty", "zasłonięty"). Wytwarza się ją przeważnie z grubszego papieru, często lakierowanego i drukuje zwykle w kolorach, według projektu artysty grafika. Obwolutę nakłada się na okładkę książki, zaginając oba brzegi do wewnątrz. Powstają w ten sposób tak zwane zakładki, albo skrzydełka, gdzie wydawca podaje krótki tekst, informujący o książce, jej autorze, albo o innych książkach, które ukazały się lub ukażą na przykład w tej samej serii.

Źródło:

Majerowa J. (red.): O książce: mała encyklopedia dla nastolatków. Wrocław 1987
Ganeri A.: Brookfield K.: Pismo. Warszawa 1996
Od pióra trzcinowego do edytora tekstu: historia pisma i druku. Warszawa 1998